ZOMERTIJD J.M. Coetzee

ZOMERTIJD -J.M. Coetzee

’n Biografie probeer meestal “die mens” agter ’n bekende se masker vaspen. Hoe weet ’n mens watter verhaal oor iemand waar is? Deesdae is daar skepsis oor die betroubaarheid van beelde waarmee ­an­der weergegee word, maar soos die media getuig, kortwiek dit nie biografiese belangstelling nie.

J.M. Coetzee se werk was altyd behep met dié glibberigheid van iden­­titeit en die komplekse ­ver­hou­ding tussen werklikheid en fiksie. Zomertijd (die Nederlandse ver­ta­ling van Summertime), die slot­deel van sy (outo)biografiese drieluik, ná Boyhood (1997) en Youth (2002), span hierby die kroon.

Vincent, die fiktiewe biograaf, ver­samel inligting vir ’n lewensverhaal van die onlangs oorlede (!) skrywer Coetzee. Hy is veral geïnteresseer in die periode 1972-1977, toe Coetzee aan sy debuutroman, ­Dusk­lands, gewerk en saam met sy pa in ’n verwaarloosde werkershuisie in Tokai, Kaapstad, gewoon het.

Om ’n beeld te kry van Coetzee se private lewe van toe, reis ­Vincent die wêreld deur op soek na getuies.

Hy voer gesprekke met ­Julia, ’n getroude vrou met wie Coetzee ’n verhouding gehad het, met sy gunstelingniggie, Margot, met die Brasiliaanse danseres Adriana, wie se dogter by Coetzee Engelslesse geneem het, en met die oudkollegas en vriende Martin en ­Sophie.

Ironies genoeg lewer hierdie ­gesprekke meer oor die getuies as oor hul onderwerp op.

Boonop ­besef Vincent gou hy kan nie ­struktuur op die materiaal ­af­dwing nie; Julia sê byvoorbeeld haar ­verhaal het ’n kop en stert, maar nie die romp waarop Vincent aandring nie. Die inligting wat ­in­ge­samel word, gaan veral oor Coetzee se geslotenheid, sosiale ­on­han­dig­heid en geremdheid.

Ander onderwerpe, wat hierby aan­sluit, is die blywende invloed wat die dor Karoo van sy jeugjare op hom gestempel het en dat dit “deze koude vis” (Julia se woorde) heel­temal aan seksuele aantrekkingskrag ontbreek: “Het was alsof hij van hoofd tot voeten met een neutraliserende spray was bespoten, een steriliserende spray.”

Aansluitend hierby is daar ­ge­sprek­ke oor sy ewe liefdelose as skuld­belaaide verhouding met sy pa, die vervreemding van sy ­fa­mi­lie, taal en geskiedenis, en selfs sy afstand van die stryd teen apartheid. Tog verdoesel die ­gesprekke hieroor meer as wat dit verhelder.

Op die relasie tussen Coetzee die mens en Coetzee die Nobelprys­wen­ner en skrywer word nie veel lig gewerp nie. Die interessantste sug­gestie kom van Julia, wat haar vroe­ëre minnaar as een van die ­vre­de­liewendste mense sien wat sy ooit geken het. Volgens haar ­ver­mag hy dit deur alle geweld­dadige impulse na sy literêre werk te kanaliseer, “dat als gevolg ­daarvan een soort oneindige oefening in catharsis zou worden”.

Behalwe vir gespreksverslae bevat ­Zomertijd ongedateerde dagboekfragmente van die skrywer en aan­vullende aan­tekeninge oor aspekte van sy persoonlikheid waaroor hy self nog verder wou nadink. Deur die verdubbeling van die soektog na die self raak werklikheid en fiksie op ’n ingewikkelde manier ­vervleg.

Vincent is ’n skep­ping van Coetzee, wat op sy beurt die ­onderwerp word van ’n fiktiewe biograaf wat sonder sukses ­waarheid en verdigting van ­mekaar probeer skei.

Die resultaat is ’n in­een­ge­stren­gel­de knoop van skynbaar ou­ten­tie­ke verslae en bedrieglike bespiegelinge, met die bedoeling om te laat sien dat dit onmoontlik is om op die menslike psige vat te kry.

Tegelykertyd is dié meervoudig ge­laagde struktuur die enigste ­ma­nier waarop die afwerende Coet­zee na homself kan kyk. Jy sou hom, by alle genadelose kritiek wat hy die karakters in die roman oor hom laat uitgiet, ook maklik van narcisme kan verwyt.

Miskien is Coetzee se versluiering van ’n ­uiteindelike waarheid en sy moedswillige vergroting van die raaisel tog ’n daad van skaamte­lose selfverheerliking.

Dit beteken nie dié kwasi-outobiografiese roman is nie mee­sleu­rend nie. Die byna 300 bladsye boei enduit. Saam met Vincent is jy naar­­stig op soek na die man agter die skrywer, tot jy ook uiteindelik besef ’n biografie kan nooit iets ­an­ders wees nie as ’n tweeslagtige geheel waarin die skadu’s van die beskrewe persoon, sy biograaf en dié se informante in mekaar oorvloei.

Uiteindelik is die enigste wenner in dié spel tussen werklikheid en fiksie Coetzee self. Met ’n vaardige verdwyntruuk vermy hy die etiket en stempel van ’n beslissende lewensbeskrywing. En daarmee ontglip hy nie net die leser nie, maar ook homself.

) UITGEVERIJ COSSEE, AMSTERDAM. (HARDEBAND, 288 BLADSYE, ISBN 9 789 05936 257 4.) UIT ENGELS VERTAAL DEUR PETER BERGSMA.

) ANNEMARIÉ VAN NIEKERK IS ’n LETTERKUNDIGE VAN DEN HAAG, NEDERLAND.