30 Nagte in amsterdam - Etienne van Heerden

Skaars ’n jaar ná die publikasie van Asbesmiddag (2007) verskyn Etienne van Heerden se agtste roman, 30 nagte in Amsterdam.

Sy laaste drie romans, Die swye van Mario Salviati (2000), In stede van die liefde (2005) en Asbesmiddag (asook vroeër romans in sy oeuvre) sluit op verskeie vlakke by sy jongste werk aan – tematies, narratologies en taalmatig. Derhalwe is dit belangrik dat 30 nagte binne oeuvreverband gelees en beoordeel word. Dit staan die leser vry om die roman afsonderlik te waardeer, maar die leser wat nie vertroud is met die Van Heerden-romanoeuvre nie beperk sy/haar leesplesier.

Die opvallendste ooreenkomste tussen 30 nagte in Amsterdam en Van Heerden se vorige romans het onder meer met die volgende aspekte te make – die ineenskakeling van uiteenlopende wêrelde (veral dié tussen Afrika en Europa), taalvirtuositeit, die problematiek oor identiteit, eksentrieke, groter-as-lewensgroot karakters, die magies-realistiese sfeer, besinning oor kunste?- naarskap en ’n narratiewe of fiksionele benadering tot die geskiedenis.
Sy jongste is ’n roman vol verrassings en interessante wendings. Dit is een van daardie romans waarin daar op ’n onverwagse moment ’n ontboeseming plaasvind waarna die voorafgaande intrige vanuit ’n agternaperspektief duidelik in plek val.

Dit gaan oor ’n 47-jarige museum-assistent in die Oos-Kaap, Henk de Melker, wat uit die bloute ’n prokureursbrief uit Amsterdam ontvang waarin hy meegedeel word dat sy tante Zan haar boedel aan hom bemaak.

Tante Zan het jare vantevore, toe Henk nog ’n klein seuntjie was, as gevolg van haar ondergrondse politieke aktiwiteite na Amsterdam uitgewyk. Haar testament bepaal dat Henk self na Amsterdam moet reis om sy erfporsie in ontvangs te neem. Volgens die testament het Henk 30 dae in Amsterdam om te besluit of hy hom daar wil vestig of na Suid-Afrika wil terugkeer. Dié ingryping in Henk se saai lewe neem hom op ’n inisiasietog waarin hy gekonfronteer word met sy skadukant, donker verlede en geheime uit sy persoonlike en familielewe. In dié opsig herinner die roman aan Sewe dae by die Silbersteins (1962) van Etienne Leroux, alhoewel 30 nagte in Amsterdam nie naastenby so presies gestruktureer en “duister” is soos Sewe dae nie.

Skelmagtigheid, skelmstreke en onderduimsheid figureer sterk en sluit aan by die voortdurende rolspel en vermomming wat tante Zan as ’n oorlewingstrategie moet beoefen. In die roman speel sakkerollers (en die interessante subkultuur waartoe hulle behoort) ’n prominente rol wat aansluit by die skelmagtige aard van die intrige. Geheime (in die vorm van familiegeheime, politieke geheime en persoonlike geheime) en die oopvlekking daarvan is ’n kernelement in die roman. Tante Zan daag telkens stelsels van geheimhouding uit deur openbarende dinge te doen en te sê. Sy is ’n ontbloter (letterlik en figuurlik) en ’n ondermyner van die “Aansienlikheid” waarna haar moeder, broer en ander familielede strewe.

Die roman fokus op die subversiewe, afwykende en onaanvaarbare taboe-dinge van die menslike kondisie en samelewing – vallende siekte, masturbasie, seks oor die kleurgrens heen, liggaamlike afwykings, prostitusie, pornografie, versteurdheid, vloektaal, sakkerollery en seksverslawing. Die skatologiese verwysings, grafiese beskrywings van verbranding en verwurging (en wat liggaamlik tydens en ná hierdie prosedures gebeur) sluit aan by die groteske, makabere en subversiewe aard van die roman.

Tante Zan as nimfomaniese epileptikus is die hoofverteenwoordiger van sondige ondermyningswerk. Telkens span sy haar eksentrieke en afwykende karaktereienskappe as ’n strategie in om valse sekerhede en heilige koeie te ontmasker. Sy is ’n besweerder van verlies, verganklikheid en begeerte.

Die taalgebruik is, soos in Mario Salviati, barokagtig, ontwapenend, en besit ’n lewenskragtige energie (veral in die dele waarin tante Zan aan die woord is).
Van Heerden gebruik taal nie as blote versiering of effek nie, maar wend dit telkens as ’n funksionele karakteriseringstrategie aan. In dié opsig kan daar gelet word op die opmerklike taalgebruiksverskille tussen die apatiese Henk en sy energieke tante.

Taal word vir tante Zan ’n manier om haar greep op die werklikheid en haar identiteit te behou. Haar eiesoortige naamgewing, vermoë om nuwe woorde te vorm en manier om bekende idiome te omvorm en aaneen te skakel, dien as ’n soort beswering en beskerming teen haar onstabiliteit en die heersende magsorde. Die aaneengeskakelde idioomgebruik en aaneenlopende sinne (sonder enige leestekens) vorm deel van die ontboesemingstema in die roman, aangesien tante Zan dikwels geheime deur middel van dié strategie verklap.

Tante Zan gebruik taal as vermomming (aansluitend by haar voortdurende fisieke vermomming) en manipulasie om te sorg dat sy nie deur die veiligheidspolisie uitgevang word nie, want deur haar onsamehangende taaluitinge maak haar ondervraers geen kop of stert uit van wat sy sê nie. Dit is ironies dat sy juis haar uitsonderlike en uitbundige taalvermoë aanwend as ’n strategie om ondergrondse geheime toe te smeer, maar terselfdertyd ook om geheime te verklap.

Van Heerden bied ook insiggewende perspektiewe op die huidige tydsgees (hierdie aspek figureer ook sterk in In stede van die liefde en in Asbesmiddag). In 30 nagte word ’n beeld van globalisering en die invloedryke internetgemeenskap gegee. Dit is ’n wêreld waarin niks meer heilig is nie, behalwe dit wat maklik en vinnig verbruik kan word. Kulturele en geografiese integriteit word opgehef in ’n bestel waar met alles die spot gedryf kan word. Die relatiewe aard van alle dinge binne die kuber-era word soos volg oortuigend belig: “My geskiedenis, ontdaan van ideologie, gaan uitblom in ’n nuwe elektroniese era – die stugheid van die ou tyd as verkoopbare produk en versoenbaar met jou selfoon. Bloed en demone en slym en vergrype opgedis op jou handset, jou handy.”

Dié aspek sluit aan by die verglydingstema wat in In stede van die liefde aan die bod kom en verder hier uitgebrei word. Sterk kritiek word in die roman gelewer teen die aftakeling wat tans in Suid-Afrika merkbaar is: “Wat is die euforie van bevryding as jy nie Vryheid van beweging in jou eie land het nie?”

30 nagte in Amsterdam is ’n toeganklike roman, wat leesplesier aan literêr-ingestelde lesers of enigeen wat ’n uitstekende intrige en uitsonderlike taalvermoë waardeer, sal verskaf.
Met dié roman bevestig Van Heerden sy vernuftige en intelligente skrywerskap.

(Neil Cochrane in die Beeld)

Gebruik hierdie skakel om die boek van Kalahari te bestel